The History of Nepal: From Ancient Kingdoms to a Federal Democratic Republic
(नेपालको इतिहास: प्राचीन कालदेखि संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्म)
Nestled in the central Himalayas between India and China, Nepal possesses a continuous civilization spanning several millennia. From its origins as a sacred lake in ancient chronicles to its emergence as a unified sovereign state and modern republic, Nepal’s history is defined by resilience, architectural brilliance, and cultural synthesis.
नेपालको इतिहास हजारौं वर्ष पुरानो र गौरवपूर्ण छ। उत्तरमा हिमालय पर्वत र दक्षिणमा समथर तराईका बीचमा अवस्थित नेपालले प्राचीन कालदेखि नै विशिष्ट सभ्यता, कला, संस्कृति र स्वाधीनताको लामो यात्रा तय गरेको छ।
1. Ancient Period (प्राचीन काल: गोपाल, किरात र लिच्छवि वंश)
English:
According to ancient Nepalese chronicles (Gopalarajavamshavali), the Kathmandu Valley was originally a vast lake drained by Bodhisattva Manjushree to make it habitable.
Gopal and Mahishpal Dynasties: The earliest rulers of the Nepal Valley were the Gopal (cowherd) kings, beginning with King Bhuktaman, followed by the Mahishpal (buffalo-herder) dynasty.
Kirat Dynasty (c. 800 BCE – 300 CE): Yalambar defeated the last Mahishpal king, Bhuwan Singh, to establish the Kirat Dynasty. During this era, Nepal became a thriving hub of trans-Himalayan wool and herb trade. In 563 BCE, Prince Siddhartha Gautam (Lord Buddha) was born in Lumbini inside the Shakya Republic. Later, in the 3rd century BCE, Mauryan Emperor Ashoka visited Lumbini during the reign of the 14th Kirat king, Sthunko, and erected the famous Ashoka Pillar confirming Buddha’s birthplace.
Licchavi Period – The Golden Age (c. 400 – 750 CE): The Licchavis succeeded the Kirats and ushered in the Golden Age of ancient Nepal. King Manadeva I erected the earliest dated stone inscription of Nepal at Changu Narayan in 464 CE. Amshuverma built the magnificent seven-story Kailashkut Bhawan and strengthened diplomacy with Tibet through the marriage of Nepali Princess Bhrikuti to Tibetan Emperor Songtsen Gampo.
नेपालीमा:
गोपालराजवंशावलीका अनुसार काठमाडौं उपत्यका पहिले एउटा विशाल ताल थियो, जसलाई बोधिसत्व मञ्जुश्रीले चोभारको डाँडो काटी पानी बाहिर पठाएर मानव बस्ती योग्य बनाएका थिए।
गोपाल र महिषपाल वंश: नेपालका प्रथम राजा भुक्तमान (धर्मकर) थिए र गोपाल वंशले नेपालमा सर्वप्रथम शासन सुरु गर्यो। त्यसपछि आभीर (महिषपाल) वंशले शासन गर्यो।
किरात काल: महिषपाल वंशका अन्तिम राजा भुवन सिंहलाई हराएर यलम्बरले किरात वंशको स्थापना गरे। ईसापूर्व ५६३ मा कपिलवस्तुको लुम्बिनीमा शाक्य वंशमा गौतम बुद्धको जन्म भयो। चौधौं किरात राजा स्थुंकोको पालामा सम्राट अशोकले लुम्बिनीको भ्रमण गरी अशोक स्तम्भ खडा गरेका थिए।
लिच्छवि काल (स्वर्ण युग): कला, साहित्य, व्यापार र सुशासनका दृष्टिले लिच्छवि काललाई नेपालको इतिहासको ‘स्वर्ण युग’ मानिन्छ। राजा मानदेव प्रथमले सन् ४६४ (वि.सं. ५२१) मा चाँगुनारायणमा नेपालको पहिलो प्रमाणिक अभिलेख राखेका थिए। अंशुवर्माले कैलाशकूट भवन निर्माण गरे भने भृकुटीको विवाह तिब्बतका राजा स्रङचङ गम्पोसँग भई नेपाल-तिब्बत सम्बन्ध अझ प्रगाढ बन्यो।
2. Medieval Period (मध्यकाल र मल्ल वंश)
English:
The medieval era began with the transition from Licchavi rule and the establishment of Nepal Sambat on October 20, 879 CE by philanthropist Shankhadhar Sakhwa, who paid off the debts of all citizens in the Kathmandu Valley during the reign of King Raghavadeva.
Khasa and Karnat Kingdoms: Between the 11th and 14th centuries, the Khasa Malla empire flourished in western Nepal (centered in Sinja Valley, Jumla), where the early Nepali language (Khas Kura) developed. Simultaneously, the Karnat Dynasty founded by Nanyadeva in 1097 CE ruled the eastern Terai from Simraungadh.
Rise of the Malla Dynasty (1200 – 1769 CE): Arideva (Ari Malla) became the first Malla monarch in the Kathmandu Valley in 1200 CE. During the 13th century, the legendary Nepali architect Araniko led 80 artisans to Tibet and the court of Kublai Khan in China, constructing the iconic White Stupa in Beijing.
Reforms and the Three Kingdoms: King Jayasthiti Malla (r. 1382–1395 CE) introduced the Manavanyayashastra legal code and organized land and occupational systems. Following the death of King Yaksha Malla in 1482 CE, the Kathmandu Valley was divided into three rival kingdoms—Kantipur (Kathmandu), Lalitpur (Patan), and Bhaktapur (Bhadgaon). Healthy competition among these kingdoms produced UNESCO World Heritage masterpieces: Siddhinarasingh Malla built the stone Krishna Mandir in Patan (1637 CE), Pratap Malla constructed Rani Pokhari in Kathmandu (1670 CE), and Bhupatindra Malla built the five-tiered Nyatapola Temple in Bhaktapur (1702 CE).
नेपालीमा:
शंखधर साख्वाले उपत्यकाका जनताको ऋण मोचन गरी सन् ८७९ (वि.सं. ९३६) मा नेपाल संवत्को सुरुवात गरेपछि नेपालको मध्यकालीन इतिहासले गति लियो।
खस र कर्णाट राज्य: ११औं देखि १४औं शताब्दीसम्म पश्चिम नेपालको सिंजा उपत्यका (जुम्ला) केन्द्र बनाई खस मल्ल राज्यको विस्तार भयो, जुन नेपाली भाषाको उद्गम थलो हो। उता दक्षिण-पूर्वमा नान्यदेवले सन् १०९७ मा सिम्रौनगढमा कर्णाट राज्य स्थापना गरे।
मल्ल वंश र वास्तुकला: सन् १२०० मा अरिदेव (अरि मल्ल) बाट उपत्यकामा मल्ल शासन सुरु भयो। १३औं शताब्दीमा नेपाली कलाकार अरनिकोले ८० जना कलाकारको नेतृत्व गर्दै चीन गएर प्यागोडा शैलीको श्वेत चैत्य निर्माण गरे।
सामाजिक सुधार र उपत्यकाको विभाजन: राजा जयस्थिति मल्लले ‘मानवन्यायशास्त्र’ लागू गरी सामाजिक र कानुनी सुधार गरे। सन् १४८२ मा राजा यक्ष मल्लको मृत्युपछि उपत्यका कान्तिपुर, ललितपुर र भक्तपुर गरी तीन राज्यमा विभाजित भयो। मल्ल राजाहरूबीचको कलात्मक प्रतिस्पर्धाले पाटनको कृष्ण मन्दिर (सिद्धिनरसिंह मल्ल), काठमाडौंको रानीपोखरी (प्रताप मल्ल) र भक्तपुरको न्यातपोल तथा ५५ झ्याले दरबार (भूपतीन्द्र मल्ल) जस्ता विश्वप्रसिद्ध सम्पदाहरू निर्माण भए।
3. Modern Period: Unification, Rana Rule, and Republic (आधुनिक काल: एकीकरणदेखि गणतन्त्रसम्म)
English:
Prior to the mid-18th century, Nepal was fragmented into the Baise (22 principalities) in the far west, the Chaubisi (24 principalities) in the central hills, the three Malla kingdoms in the valley, and the Sen kingdoms in the east.
Unification of Nepal (1744 – 1769 CE): King Prithvi Narayan Shah of Gorkha (a kingdom founded by Drabya Shah in 1559 CE) launched the unification campaign by capturing Nuwakot in 1744 CE (1801 BS). After conquering Kirtipur, he captured Kantipur on September 25, 1768 CE (1825 BS) during the Indra Jatra festival, followed by Lalitpur and Bhaktapur (1769 CE), establishing Kathmandu as the capital of unified Nepal. His strategic and political teachings are preserved in the Dibya Upadesh.
Anglo-Nepalese War and Treaty of Sugauli (1814 – 1816 CE): Under the regency of Queen Rajendra Laxmi and Prince Bahadur Shah, and later Prime Minister Bhimsen Thapa, Nepal’s borders expanded from the Teesta River in the east to the Sutlej River in the west. Territorial disputes with the British East India Company triggered the Anglo-Nepalese War (1814–1816), marked by the heroic defense of Nalapani by Balbhadra Kunwar, Malaun/Deothal by Bhakti Thapa, and Jitgadhi by Ujir Singh Thapa. The war ended with the Treaty of Sugauli (ratified March 4, 1816), fixing Nepal’s borders along the Mechi and Mahakali rivers.
The Rana Regime (1846 – 1951 CE): On September 14, 1846 (1903 BS), Jung Bahadur Kunwar (Rana) seized absolute power through the Kot Massacre (Kot Parva), reducing the Shah monarchs to figureheads and making the Prime Ministership hereditary. Jung Bahadur promulgated Nepal’s first codified law, the Muluki Ain, in 1854 CE, and regained the western Terai (Naya Muluk: Banke, Bardiya, Kailali, Kanchanpur) from the British in 1860 CE. In 1923 CE, Prime Minister Chandra Shumsher signed the Nepal–Britain Treaty, formally recognizing Nepal’s unrestricted sovereignty.
Democratic Movements and the Federal Republic (1951 – Present): Inspired by martyrs Lakhan Thapa, Shukraraj Shastri, Dharma Bhakta Mathema, Dasharath Chand, and Gangalal Shrestha, an armed and popular revolution ended 104 years of Rana autocracy on February 18, 1951 (Falgun 7, 2007 BS). B.P. Koirala became the first democratically elected Prime Minister in 1959 CE, before King Mahendra introduced the party-less Panchayat System in 1960 CE (2017 BS). The 1990 People’s Movement (Jana Andolan I – 2046 BS) led by Ganesh Man Singh restored multi-party democracy. Following the decade-long Maoist armed conflict (1996–2006), the 2006 People’s Movement (Jana Andolan II – 2062/63 BS), and the Comprehensive Peace Accord (November 21, 2006), the Constituent Assembly abolished the 240-year-old monarchy on May 28, 2008 (Jestha 15, 2065 BS) and declared Nepal a Federal Democratic Republic. Nepal promulgated its federal constitution on September 20, 2015 (Ashoj 3, 2072 BS).
नेपालीमा:
१८औं शताब्दीको मध्यअघि नेपाल बाइसे, चौबिसे, उपत्यकाका तीन मल्ल राज्य र पूर्वका सेन राज्यहरूमा टुक्रिएको थियो।
नेपालको एकीकरण (वि.सं. १८०१ – १८२६): गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८०१ मा नुवाकोट विजय गरी एकीकरण अभियान सुरु गरे। वि.सं. १८२५ असोज १३ (सन् १७६८) मा इन्द्रजात्राको दिन कान्तिपुर र वि.सं. १८२६ मा भक्तपुर विजय गरी आधुनिक नेपालको जग बसाले। उनका उपदेशहरू ‘दिव्योपदेश’ का रूपमा प्रसिद्ध छन्।
नेपाल-अंग्रेज युद्ध र सुगौली सन्धि (सन् १८१४ – १८१६): राजेन्द्रलक्ष्मी, बहादुर शाह र मुख्तियार भीमसेन थापाको पालामा नेपालको सिमाना पूर्वमा टिस्टादेखि पश्चिममा सतलजसम्म पुगेको थियो। सन् १८१४–१८१६ को नेपाल-अंग्रेज युद्धमा बलभद्र कुँवर (नालापानी), भक्ति थापा (देउथल) र उजिरसिंह थापा (जितगढी) ले वीरता प्रदर्शन गरे। सन् १८१६ मार्च ४ मा अनुमोदित सुगौली सन्धिले नेपालको सिमाना मेचीदेखि महाकालीसम्म कायम गर्यो।
राणा शासन (वि.सं. १९०३ – २००७): वि.सं. १९०३ असोज २ (सन् १८४६ सेप्टेम्बर १४) को कोतपर्व पछि जंगबहादुर राणाले १०४ वर्षे जहानियाँ राणा शासन सुरु गरे। जंगबहादुरले वि.सं. १९१० मा पहिलो लिखित कानुन ‘मुलुकी ऐन’ जारी गरे र सन् १८६० मा ‘नयाँ मुलुक’ (बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर) फिर्ता ल्याए। सन् १९२३ मा चन्द्र शमशेरको पालामा नेपाल-बेलायत मैत्री सन्धि भई नेपालको सार्वभौमसत्ता अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा स्थापित भयो।
प्रजातन्त्र र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र (वि.सं. २००७ – हालसम्म): प्रथम सहिद लखन थापा र चार सहिदहरू (शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, दशरथ चन्द र गंगालाल श्रेष्ठ) को बलिदान तथा २००७ सालको क्रान्तिपछि वि.सं. २००७ फागुन ७ मा प्रजातन्त्र घोषणा भयो। वि.सं. २०१५ को प्रथम आमनिर्वाचनबाट विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला (बी.पी. कोइराला) प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बने। वि.सं. २०१७ पुस १ मा राजा महेन्द्रले पञ्चायती व्यवस्था लागू गरे, जसलाई वि.सं. २०४६ को जनआन्दोलन (सर्वोच्च कमाण्डर गणेशमान सिंह) ले अन्त्य गरी बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना गर्यो। १० वर्षे सशस्त्र द्वन्द्व, २०६२/६३ को दोस्रो जनआन्दोलन र वि.सं. २०६३ मंसिर ५ को विस्तृत शान्ति सम्झौता पछि वि.सं. २०६५ जेठ १५ (सन् २००८ मे २८) मा २४० वर्ष लामो राजतन्त्र अन्त्य भई नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा भयो। वि.सं. २०७२ असोज ३ मा संविधान सभाबाट नेपालको वर्तमान संविधान जारी भयो।
